Wydawnictwa / Biblioteka Pana Cogito / Obrazy Boga w literaturze polskiej XX i XXI wieku. Przełom XX i XXI wieku

Spis treści:
  • Maciej Woźniak,  W obliczu rzeczy ostatecznych. Gdzie jest Bóg w „Truposzu” Krzysztofa Kuczkowskiego i „Truposzu” Jima Jarmuscha
  • Anna Spiechowicz,  „Nie wierząc w Boga – obraziłem Boga”. O winie i odpowiedzialności w „Konfesjonale” Jacka Kaczmarskiego
  • Przemysław Koniuszy,  Immanentyzacja a nieustające poszukiwanie Absolutu. Ewolucja idiomu i wyobraźni poetyckiej Zofii Zarębianki
  • Zofia Zarębianka,  Nieoczywiste. Przedstawienia Boga w wierszach Marcina Świetlickiego
  • Roman Bobryk,  Bóg w poezji Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego (wybrane aspekty)
  • Aleksandra Stańczyk,  Odpowiedzialność jako substytucja w powieści Krzysztofa Koehlera „Wnuczka Raguela”
  • Ireneusz Staroń,  „Dalej niż lęk”. Forma wobec Niewyrażalnego w „Niektórych wierszach z cyklu «Niepodległość»” Krzysztofa Koehlera
  • Trendy i prolegomena
    • Łukasz Kołoczek,  Heideggerowski komentarz do poezji – próba charakterystyki
    • Krzysztof Brenskott,  Gnostycyzm zdekonstruowany? O krytyce kategorii „gnostycyzmu” i jej konsekwencjach dla literaturoznawstwa
    • Karol Hryniewicz,  Poetycka kosmologia Wisławy Szymborskiej wobec konceptu światów możliwych. Prolegomena
    • Agnieszka Kramkowska-Dąbrowska,  Metafizyka światła w dramacie XX i XXI wieku – otwarcie perspektywy badawczej
    • Krzysztof Brenskott,  Cyborg, świat wirtualny i Chrystus-haker. Próba naszkicowania horyzontu metafizycznego polskiej poezji cybernetycznej
Opis:

Poeta – w przeciwieństwie do intelektualnego konstruktora metafizycznych spekulacji – potrzebuje Osoby, do której może wołać, z którą czasami chce się spierać lub nawet oskarżać Ją o zło historii, jak bywa to w liryce Mieczysława Jastruna, Krzysztofa Kamila Baczyńskiego czy Henryka Grynberga. W przeraźliwej samotności poeta może domagać się Głosu, jak Aleksander Wat, albo modlić się, jak to się dzieje w poezji Jerzego Lieberta i Karola Wojtyły, a nawet w późnej twórczości Zbigniewa Herberta [por. odpowiednie rozdziały w tomie drugim Obrazy Boga w literaturze polskiej XX wieku. Od pokolenia wojennego do Nowej Fali, red. J.M. Ruszar, D. Siwor, Bielsko-Biała – Kraków 2019]. Raczej nie mamy do czynienia z sytuacją intelektualnego, zimnego, niezaangażowanego uczuciowo dyskursu, co wcale nie dziwi, skoro wiersze podejmują ważne kwestie egzystencjalne, a autorom nie chodzi o „rozmowę z Absolutem na migi” – jak żartobliwie wyraził się Herbert w korespondencji z Henrykiem Elzenbergiem – ale o kontakt z takim rodzajem transcendencji, której ludzkie losy nie są obojętne. Bóg nie może być mniej czy bardziej konieczną hipotezą, zwornikiem koncepcji, ale elementem osobistej więzi. Tymczasem – jak powiada autor Tropów myślenia religijnego, Karol Tarnowski – Boga żywej wiary wypiera Absolut, element skończonych, zamkniętych, racjonalnych systemów, a współczesna filozofia żyje „żałobą po Bogu”. Nic więc dziwnego, że są to wyobrażenia nieprzystające do siebie, i trudno znaleźć jakieś elementy ciągłości. Stąd też decyzja edytorska, aby prezentować twórców chronologicznie, na podstawie ich daty urodzenia, a poniekąd ich pokoleniowe doświadczenia.

W pierwszym tomie omawiane są przede wszystkim postawy poetów należących do pokoleń urodzonych na przełomie wieków, którzy swój najbardziej twórczy okres przeżyli w II Rzeczpospolitej i uczestniczyli w awangardowych lub klasycyzujących poszukiwaniach zdetronizowanego Boga, ale – przynajmniej do września 1939 roku – funkcjonowali w komfortowych warunkach historycznych (jak na polskie dzieje), by następnie doświadczyć końca państwowej niepodległości i liberalnego świata. W tomie drugim dominuje pokolenie wojenne, urodzone i wychowane w wolnej Polsce, które w krótkim okresie przyśpieszonego dojrzewania zostało osaczone przez totalizm hitlerowski i sowiecki, a następnie tylko sowiecki. Wyzwanie egzystencjalne nie miało sobie równych w dotychczasowej historii ani w zakresie skali moralnego i fizycznego zagrożenia, ani powagi intelektualnej i duchowej próby. Skutki moralnego i politycznego pęknięcia, jakie dokonało się w latach 40. i 50., widoczne są do dzisiaj. Tom trzeci zawiera w części pierwszej szkice dotyczące kwestii obecności treści metafizycznych i religijnych w literaturze przełomu XX i XXI wieku w epoce postsekularnej, a w części drugiej autorzy podejmują refleksję nad trendami w badaniach twórczości najnowszej.

Józef Maria Ruszar