Czytelnia / Tadeusz Różewicz

Tadeusz Różewicz (ur. 1921, zm. 2014) – poeta, dramaturg, prozaik. Urodził się w Radomsku jako czwarty z piątki dzieci. Za młodu uczył się w Gimnazjum imienia Feliksa Fabianiego w Radomsku. Tam też uzyskał tak zwaną małą maturę.

Na zainteresowanie Różewicza literaturą w dużej mierze wpłynął jego starszy brat Janusz. To właśnie on przedstawiał przyszłemu poecie książki, a także czasopisma, takie jak „Skamandra” czy „Wiadomości Literackie”. Różewicz zaczął pisać pierwsze wiersze, gdy miał kilkanaście lat. W tym okresie pisał także dla czasopisma „Pod Znakiem Marii”.

W czasie wojny Różewicz pracował początkowo w Kreishauptmannschafcie w rodzinnym Radomsku jako magazynier i goniec. Później został uczniem stolarskim w jednej z miejscowych fabryk. W 1942 roku został żołnierzem Armii Krajowej. Zaprzysiągł go jego brat Janusz, który działał w konspiracji od początku wojny. Różewicz otrzymał pseudonim „Satyr”. Rok później przeniesiono go do oddziałów leśnych. w latach 1943–1944 brał czynny udział w walkach prowadzonych przez żołnierzy Armii Krajowej. Walczył na wielu terenach Rzeczpospolitej, w tym w okolicach Radomska, Opoczna i Częstochowy. Stale pisał wtedy wiersze, redagował także czasopismo wojenne „Czyn Zbrojny”. Jego twórczość cieszyła się dużą popularnością wśród innych partyzantów.

To wtedy powstały Echa leśne, które należy uznać za faktyczny debiut literacki Tadeusza Różewicza. Pochlebne opinie o tym tomiku wyrażało wielu przyjaciół poety, a także jego brat Janusz, który przepowiadał mu wielką karierę. Brat poety zginął w 1944 roku, najpierw pojmany, a następnie rozstrzelany przez Niemców.

W 1945 roku Tadeusz Różewicz ujawnił się w Komisji Likwidacyjnej. Kilka lat później odznaczono go Medalem Wojska Polskiego. w 1974 roku został zaś uhonorowany Krzyżem Armii Krajowej, który przyznano mu w Londynie.

Po wojnie początkowo mieszkał w Częstochowie, gdzie dalej tworzył i udzielał się w miejscowym środowisku kulturalnym, między innymi pisząc dla czasopisma literackiego „Odrodzenie”. W redakcji tego pisma poznał Juliana Przybosia, który dostrzegł w Różewiczu wielki talent i namówił go, żeby przeniósł się do Krakowa. W Krakowie Różewicz zdał maturę, po czym rozpoczął studia z historii sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim (ostatecznie ich nie ukończył). Aktywnie udzielał się w życiu intelektualnym i literackim ówczesnego Krakowa.

Głośnym echem odbiły się kolejne tomy Różewicza wydane już po wojnie – Niepokój i Czerwona rękawiczka. Wiersze młodego poety wysoko cenili między innymi Leopold Staff i Czesław Miłosz. To właśnie wtedy powstał jeden z najsłynniejszych wierszy Różewicza – Ocalony.

W kolejnych latach Różewicz próbował wyemigrować z Polski, między innymi prosząc Juliana Przybosia o pomoc w wyjeździe do Paryża. Tych planów nie udało się jednak zrealizować. Krótki okres poeta spędził tylko na Węgrzech. Do Polski wrócił na początku lat pięćdziesiątych i zamieszkał w Gliwicach, gdzie cierpiał biedę. W tym okresie wiele utworów poety było poddawanych krytyce. Na początku lat pięćdziesiątych urodzili się jego dwaj synowie.

Po śmierci Józefa Stalina i wydarzeniach 1956 roku krytyka zaczęła cenić wiersze Różewicza za podejmowanie przez poetę tematu dążenia do wyzwolenia.

W kolejnych latach Różewicz zwrócił się w stronę dramatu. Zafascynowany dokonaniami twórców teatru absurdu, Samuela Becketta czy Eugène’a Ionesco, stworzył jeden z najważniejszych utworów dramatycznych w historii literatury polskiej – Kartotekę. Sztuka, powstała w 1960 roku, często uznawana za jeden z pierwszych przykładów teatru absurdu w rodzimej literaturze.

W późniejszym okresie Różewicz często eksperymentował z formą, mieszając gatunki, łącząc poezję z dramatem i prozą. Jednym z najważniejszych przykładów tej strategii literackiej jest Przygotowanie do wieczoru autorskiego.

W 1964 roku poeta został wymieniony jako jeden z sygnatariuszy listu pisarzy polskich wystosowanego w proteście przeciw „Listowi 34”. W liście, który podpisał Różewicz (zwanym „Kontrlistem 600”), wyrażano sprzeciw wobec, jak to określono, uprawianej na łamach prasy zachodniej kampanii oczerniającej Polskę Ludową. Wielu literatów, których nazwiska wymieniono w liście twierdziło jednakże, że jego treść zmieniono po złożeniu przez nich podpisów, a tym samym był on sfałszowany. w kolejnych latach Różewicz był celem ataków ze strony różnych literatów, między innymi Przybosia.

Od 1968 roku aż do śmierci poeta mieszkał we Wrocławiu.

W kolejnych latach tworzył zbiory poezji i dramaty. Do najbardziej znanych utworów dramatycznych Różewicza z lat późniejszych zaliczają się między innymi Odejście głodomora (1977) i Do piachu (1979). Na początku lat dziewięćdziesiątych Różewicz stworzył uwspółcześnioną wersję swojego najsłynniejszego dzieła dramatycznego – Kartotekę rozrzuconą, w której zawarł dodatkowe sceny odnoszące się do ówczesnej rzeczywistości.

Różewicz był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. Był laureatem licznych nagród literackich, między innymi Nagrody Poetyckiej Silesius przyznawanej we Wrocławiu za dokonania w dziedzinie literatury środkowoeuropejskiej i wschodniej. W 2000 roku został laureatem Nagrody Literackiej Nike za tom poezji Matka odchodzi.

Zmarł w kwietniu 2014 roku we Wrocławiu. Jego prochy złożono na cmentarzu przy kościele ewangelickim Naszego Zbawiciela w Karpaczu.

Dzieła Tadeusza Różewicza przetłumaczono na 49 języków.

Twórczość:

Poezja:

  • Echa leśne, Warszawa 1944
  • Dwie strony medalu, Warszawa 2008
  • Historia pięciu wierszy, Kłodzko 2011
  • To i owo, Wrocław 2012
  • Wiersze przeczytane, Wrocław 2014
  • Ostatnia wolność, Wrocław 2015
  • Czerwona rękawiczka, Kraków 1948
  • Pięć poematów, Warszawa 1950
  • Czas, który idzie, Warszawa 1951
  • Wiersze i obrazy, Warszawa 1952
  • Równina, Kraków 1954
  • Srebrny kłos, Warszawa 1955
  • Poemat otwarty, Kraków 1956
  • Formy, Warszawa, 1958
  • Rozmowa z księciem, Warszawa 1960 
  • Zielona róża, Warszawa 1961
  • Głos Anonima, Katowice 1961
  • Nic w płaszczu Prospera, Warszawa 1962
  • Twarz, Warszawa 1964
  • Twarz trzecia, Warszawa 1968
  • Duszyczka, Kraków, 1977
  • Na powierzchni poematu i w środku, Warszawa 1983
  • Płaskorzeźba, Wrocław 1991
  • Drzwi, Łódź, 1994 
  • Zawsze fragment, Wrocław 1996 
  • Matka odchodzi, Wrocław 1999
  • Nożyk profesora, Wrocław 2001
  • Szara strefa, Wrocław 2002
  • Wyjście, Wrocław 2004
  • Uśmiechy, Wrocław 2005
  • Bajka, Łódź 2005

Proza:

  • Opadły liście z drzew, Warszawa 1955
  • Próba rekonstrukcji, Wrocław 1979
  • Przerwany egzamin, Warszawa 1960
  • Wycieczka do muzeum, Warszawa 1966
  • Śmierć w starych dekoracjach, Warszawa 1970
  • Opowiadanie traumatyczne; Duszyczka, Kraków 1979

Dramat:

  • Kartoteka, 1960
  • Śmierć w starych dekoracjach, 1979
  • Do piachu, 1979 
  • Pułapka, 1982 
  • Kartoteka rozrzucona, 1997
  • Palacz, 1997
  • Grupa Laokoona, 1962
  • Świadkowie albo Nasza mała stabilizacja, 1964
  • Wyszedł z domu, 1965
  • Śmieszny staruszek, 1965
  • Spaghetti i miecz, 1967
  • Stara kobieta wysiaduje, 1969
  • Akt przerywany, Warszawa 1970
  • Rajski ogródek, 1971
  • Na czworakach, 1972
  • Białe małżeństwo i inne utwory sceniczne, Kraków 1975
  • Odejście głodomora, 1977
  • Przyrost naturalny, 1979 

Eseje:

  • Kartki z Węgier, Warszawa 1953

Opracowania twórczości:

  • H. Vogler, Tadeusz Różewicz, Warszawa 1972
  • Z. Siatkowski, Wersyfikacja Tadeusza Różewicza wśród współczesnych metod kształtowania wiersza, Warszawa 1974
  • K. Wyka, Różewicz parokrotnie, Warszawa 1977
  • S. Gębala, Teatr Różewicza, Wrocław 1978
  • S. Burkot, Tadeusz Różewicz, Warszawa 1987
  • K. Braun, Języki Teatru, Wrocław 1989
  • T. Miłkowski, Współczesna dramaturgia polska: Tadeusz Różewicz, Sławomir Mrożek, Warszawa 1991
  • Z. Majchrowski, „Poezja jak otwarta rana” (czytając Różewicza), Warszawa 1993
  • K. Wyka, Baczyński i Różewicz, Kraków 1994
  • Słowo za słowo. Szkice o twórczości Tadeusza Różewicza, red. W. Wójcik, M. Kisiel, Katowice 1998
  • R. Cieślak, Oko poety. Poezja Tadeusza Różewicza wobec sztuk wizualnych, Gdańsk 1999
  • T. Kłak, Spojrzenia. Szkice o poezji Tadeusza Różewicza, Katowice 1999
  • E. Wąchocka, Autor i dramat, Katowice 1999
  • W. Wójcik, Staff i Różewicz. Studia historycznoliterackie, Katowice 1999 
  • H. Filipowicz, Laboratorium form nieczystych. Dramaturgia Tadeusza Różewicza, Kraków 2001
  • A. Lam, Niemilknące echo, Warszawa 2001 
  • A. Ściepuro, Kto jest poetą: formy «ja» lirycznego w poezji Tadeusza Różewicza, Katowice 2001
  • A. Ubertowska, Tadeusz Różewicz a literatura niemiecka, Kraków 2001
  • T. Drewnowski, Walka o oddech. Bio-poetyka o pisarstwie Tadeusza Różewicza, Kraków 2002
  • Z. Majchrowski, Różewicz, Wrocław 2002
  • A. Skrendo, Tadeusz Różewicz i granice literatury. Poetyka i etyka transgresji, Kraków 2002
  • S. Burkot, Tadeusza Różewicza opisanie świata. Szkice literackie, Kraków 2004
  • I. Górska, Dramat jako filozofia dramatu na przykładzie twórczości Tadeusza Różewicza, Poznań 2004
  • G. Niziołek, Ciało i słowo. Szkice o teatrze Tadeusza Różewicza, Kraków 2004
  • J. Potkański, Sobowtór. Różewicz a psychoanaliza Jacquesa Lacana i Melanii Klein, Warszawa 2004
  • S. Gębala, Teatralność i dramatyczność: Gombrowicz, Różewicz, Mrożek, Bielsko-Biała 2005
  • W. Kruszewski, Deus desideratus. Sacrum w poetyckim dziele Tadeusza Różewicza, Lublin 2005
  • T. Kunz, Strategie negatywne w poezji Tadeusza Różewicza. Od poetyki tekstu do poetyki lektury, Kraków 2005
  • J. Waligóra, Proza Tadeusza Różewicza, Kraków 2006
  • Powracając do Różewicza: studia i szkice, red. Z. Majchrowski, przy współpracy M. Żółkoś, Gdańsk 2006
  • L. Dorak-Wojakowska, Poetyka cielesności w utworach dramatycznych Tadeusza Różewicza, Kraków 2007
  • M. Mrugalski, Teoria barw Tadeusza Różewicza, Kraków 2007
  • Przekraczanie granic. O twórczości Tadeusza Różewicza, red. W. Browarny, J. Orska, A. Poprawa, Kraków 2007
  • Z. Lisowski, Tragizm wojny i okupacji w poezji Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, Tadeusza Różewicza i Zbigniewa Herberta, Warszawa 2008
  • J. Marx, Pomiędzy wieżą Babel a wieżą z kości słoniowej. O poezji Tadeusza Różewicza, Wrocław 2008 
  • L. Szaruga, Ludzki język muz. Czytanie Różewicza, Wrocław 2008 
  • D. Szczukowski, Tadeusz Różewicz wobec niewyrażalnego, Kraków 2008 
  • M. Januszkiewicz, Horyzonty nihilizmu: Gombrowicz, Borowski, Różewicz, Poznań 2009
  • M. Dzień, Człowiek w perspektywie eschatologicznej w poezji Czesława Miłosza i Tadeusza Różewicza. Studium analityczno-interpretacyjne, Bielsko-Biała 2010
  • W. Kruszewski, Rękopisy i formy. Badanie literatury jako sztuka odnajdywania pytań, Lublin 2010
  • Z.W. Solski, Fiszki Tadeusza Różewicza. Technika kompozycji w dramatach i poezji, Opole 2011
  • Ewangelia odrzuconego. Szkice w 90. rocznicę urodzin Tadeusza Różewicza, red. J.M. Ruszar, Warszawa 2011 
  • J. Adamowska, Różewicz i Herbert: aksjologiczne aspekty twórczości, Kraków 2012
  • K. Gutkowska-Ociepa, Intertekst, historia i (auto)ironia. Szkice o twórczości Tadeusza Różewicza, Katowice 2012 
  • J. Hobot-Marcinek, Stara baba i Goethe. Doświadczenie i transgresja starości: Tadeusz Różewicz, Czesław Miłosz, Jarosław Iwaszkiewicz, Kraków 2012 
  • T. Kłak, O Tadeuszu Różewiczu. Studia i szkice, Kielce 2012 
  • J. Łukasiewicz, TR, Kraków 2012 
  • P. Pochel, Intertekstualne gry w liryce Jana Lechonia i Tadeusza Różewicza, Katowice 2012 
  • A. Skrendo, Przodem Różewicz, Warszawa 2012 
  • K. Braun, «Mój» teatr Różewicza, Rzeszów 2013 
  • W. Browarny, Tadeusz Różewicz i nowoczesna tożsamość, Kraków 2013 
  • R. Cieślak, Widzenie Różewicza, Warszawa 2013 
  • I. Górska, Literatura na próbę. Między literaturą a komentarzem: Różewicz, Witkacy, Kantor, Poznań 2013
  • T. Żukowski, Obrazy Chrystusa w twórczości Aleksandra Wata i Tadeusza Różewicza, Warszawa 2013
  • K. Hryniewicz, Cogito i dubito. Dyskurs estetyczny w poezji Zbigniewa Herberta i Tadeusza Różewicza, Kraków 2014 
  • Niepokoje. Twórczość Tadeusza Różewicza wobec Zagłady, red. P. Krupiński, Warszawa 2014
  • Próba rekonstrukcji: szkice o twórczości Tadeusza Różewicza, red. T. Kunz, J. Orska, Kraków 2014
  • P. Dakowicz, Poeta (bez)religijny. O twórczości Tadeusza Różewicza, Łódź 2015
  • M. Dziedzic, Musca domestica. Epifanie Tadeusza Różewicza, Gdańsk 2015
  • Liryka i fenomenologia. Zbigniew Herbert i Tadeusz Różewicz w kręgu myśli Ingardenowskiej, red. J.M. Ruszar, D. Siwor, Kraków 2016 
  • Śmietnik: Tadeusz Różewicz, Adam Hawałej, red i oprac. J. Borowiec, Wrocław 2016
  • J. Lisiewicz, Milczenie w teatrze Samuela Becketta i Tadeusza Różewicza, Gdańsk 2017
  • K. Niesporek, Boskie, ludzkie: cztery studia o poetyckim doświadczaniu Boga, Katowice 2017
  • P. Stępień, Zadanie. «Chaskiel» Tadeusza Różewicza, Warszawa 2017
  • J. Drzewucki, Lekcje u Różewicza (teksty krytycznoliterackie i osobiste), Wrocław 2018 

Źródła internetowe:

https://pl.wikipedia.org/wiki/Tadeusz_R%C3%B3%C5%BCewicz
https://culture.pl/pl/tworca/tadeusz-rozewicz
http://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Rozewicz-Tadeusz;3969606.htmlhttps://www.polskieradio.pl/24/289/Artykul/1108138,Tadeusz-Rozewicz-%E2%80%93-poeta-okaleczony-przez-wojne

Czytaj więcej

Twórczość

O twórczości